Saga og mikilvægi skrúðgarðyrkju á Íslandi
– þróun, öryggi, heilsa og fagmennska

Skrúðgarðyrkja var löggilt iðngrein árið 1967 en hefur alla tíð verið örlítið misskilin vegna nafngiftarinnar. Skrúðgarðyrkja dregur nafn sitt af garðinum Skrúði í Dýrafirði sem var stofnaður 1909, sem er lystigarður en tilgangur hans var að hjálpa til við kennslu við garð og trjárækt. Skrúðgarðyrkja á sér enn lengri sögu en eins og önnur mannvirkjagerð á Íslandi hafa verkþættir skrúðgarðyrkjunnar tekið breytingum í tímans rás og verður sífellt mikilvægari þegar fólksfjöldi eykst og er með fjölbreyttari þarfir. Í dag hefði hugtakið landmótunarmeistari eða lóðameistari náð betur utan um verkþætti skrúðgarðyrkju en vegna sögulegs gildi hugtaksins hafa fagaðilar innan skrúðgarðyrkju ekki viljað breyta því.

Skrúðgarðyrkja á Íslandi á sér lengri og ríkari sögu en margir gera sér grein fyrir. Elstu heimildir um garðrækt tengjast laukagörðum kirkjustaða á 17.–18. öld, en á sama tíma hófu embættismenn að koma upp fyrstu skrautgörðum landsins, m.a. í Sauðlauksdal og Búðardal, þar sem gróður, lystihús og landmótun störfuðu saman við íslenskt landslag. Fyrir aldamótin 1900 voru tilkomumestir garðar í Reykjavík: Schierbeck landlæknisgarðurinn við Aðalstræti (gamli kirkjugarðurinn), Landfógetagarðurinn (Hressingarskálagarðurinn), Apóteksgarðurinn, Ziemsensgarðurinn, Garðar Þ. Jónassen læknisfrúar, dr. Bjarna Sæmundssonar og bræðranna Sturlu og Friðriks Jónssona. Á 19. öld jókst áhugi á trjárækt og fyrstu tilraunir með innfluttar tegundir hófust víða um land.

Um aldamótin 1900 urðu þáttaskil þegar gróðrarstöðvar í Reykjavík og á Akureyri hófu markvissa plöntuframleiðslu og tilraunastarf, og skógrækt á Hallormsstað lagði grunn að skrúðgarðyrkju á Austurlandi. Á sama tíma tóku ungmennafélög og áhugamenn víðs vegar þátt í fegrun bæja og sveita. Á Núpi var garðurinn Skrúður stofnaður 1909, sem er einnig upptök nafn fagsins skrúðgarðyrkju, og þar hafa verið ræktaðar margar tegundir blóma og trjáa. Tilgangur garðsins var að hjálpa til við kennslu við garð og trjárækt en í næsta nágrenni var ungmennaskóli á Núpi. Hellisgerði í Hafnarfirði, sem ræktað var frá 1924, varð síðar eitt þekktasta dæmi íslenskrar garðyrkju og sýnir hvernig hægt er að samræma náttúrulegt hraunlandslag og fjölbreyttan gróður.

Á 20. öld varð mikil fagvæðing og árið 1967 var skrúðgarðyrkja lögfest sem iðngrein. Með lögverndun iðngreinarinnar var dregin skýr lína um að störf á þessu sviði krefjast menntunar og sérhæfingar til að tryggja gæði, öryggi og heilsusamlega nálgun í allri vinnu. Í dag sinnir skrúðgarðyrkja fjölbreyttum verkefnum sem snúa að byggð, skipulagi, lýðheilsu, náttúrutengingu og menningararfi.


Fagleg ábyrgð og öryggisþættir

Í nútíma samfélagi hefur orðið ljóst að stór hluti skrúðgarðyrkju snýr að öryggi fólks í nærumhverfi. Skrúðgarðyrkjumeistarar bera ábyrgð á uppsetningu leiksvæða samkvæmt ströngum alþjóðlegum öryggisstöðlum, gerð tjarna og vatnsvarna, hleðslu veggja og tröppugerð þar sem miklar hættur geta skapast ef verk eru unnin af ófaglærðum.

Að auki fylgja stór tré, trjáfellingar og meðhöndlun keðjusaga verulegum áhættum sem krefjast sérþekkingar. Rétt útplöntun og umhirða trjáa skiptir sköpum fyrir framtíðaröryggi, enda geta rangar ákvarðanir valdið tjóni á fólki og eignum áratugum síðar.


Heilsufarsleg áhrif og gæði umhverfis

Græn svæði, tré og gróður bæta loftgæði, draga úr svifryki og stuðla að heilbrigðara borgarumhverfi. Skrúðgarðyrkjumeistarar velja plöntur sem þola mengun, hanna regnbeð og blágrænar ofanvatnslausnir og skapa þannig sjálfbær kerfi sem milda áhrif loftslagsbreytinga.

Rannsóknir sýna að grænt umhverfi bætir líðan og heilsu fólks. Því er sífellt algengara að hanna spítalagarða og læknandi garða sem örva skilningarvitin og styðja við bata og vellíðan. Þetta er orðið mikilvægt svið innan faggreinarinnar.


Gæði, ending og fagleg ábyrgð í framkvæmdum

Skrúðgarðyrkjumeistarar bera ábyrgð á byggingu harðra flata, hellulagna, veggja, rampagerðar og annarra þátta sem krefjast sérhæfðrar þekkingar á jarðvegi, vatnsfræði, burðarlögum og afvötnun. Léleg vinna á þessum sviðum getur leitt til slysa, skemmda og mikils viðhaldskostnaðar enda er iðulega dýrara að lagfæra illa framkvæmt verk en að vanda verkið vel í upphafi. 

Umhirða lifandi gróðurs krefst einnig fagkunnáttu, þar sem röng meðhöndlun getur valdið óafturkræfu tjóni. Þá varðveita skrúðgarðyrkjumeistarar fornar hefðir torf- og grjóthleðslu, sem eru mikilvægur hluti íslenskrar menningararfleifðar og hafa nú menningarlega vernd hjá UNESCO.


Skrúðgarðyrkja sem mikilvægur þáttur byggðar og samfélags

Í dag er skrúðgarðyrkja mikilvægur hluti íslenskrar byggðar, skipulags og hönnunar. Fagið sameinar náttúruleg sérkenni landsins, vísindi, hönnun og menningararf. Á sama tíma þjónar það öryggishlutverki, stuðlar að heilbrigði og bættri líðan almennings, eykur sjálfbærni og lækkar kostnað til lengri tíma.

Þróun fagsins síðustu áratugi sýnir að þjóðhagslegt gildi skrúðgarðyrkju hefur aukist verulega og mun halda áfram að gera það. Með hliðsjón af öryggi notenda, gæðum framkvæmda og neytendavernd er faglærð aðkoma skrúðgarðyrkjumeistara ómissandi hluti mannvirkjagerðar og umhverfismótunar á Íslandi.

Aðild

Rétt til inngöngu í félagið hafa allir skrúðgarðyrkjusveinar. 

Félag skrúðgarðyrkjumeistara er aðili að Samtökum iðnaðarins, Meistaradeild SI og Samtökum atvinnulífsins fyrir hönd þeirra atvinnurekenda innan félagsins sem uppfylla skilyrði þessara samtaka um aðild. Gilda aðildarreglur SI þar um. Sótt er um aðild að Félagi skrúðgarðyrkjumeistara í gegnum heimasíðu SI. 

Sækja um aðild.

Stjórn félagsins
Lög Félags skrúðgarðyrkjumeistara
Reglur um merki félagsins